Το Ονομα του Ροδου – Ουμπερτο Εκο

Το “Όνομα του Ρόδου” αποτελεί το πρώτο παιδί του Ουμπέρτο Έκο στον κόσμο της μυθοπλασίας. Είναι ένα σύγγραμμα που χαρακτηρίζεται από τη πληρότητα και την αρμονία με την οποία παντρεύει στοιχεία διαφορετικών κόσμων, όπως την ίντριγκα ενός αστυνομικού μυθιστορήματος, το βάθος πολλαπλώς φιλοσοφικο-θεολογικών προβληματισμών και τον πλούτο ενός πιστού και λεπτομερούς ιστορικού υπόβαθρου. Αυτό το φανταστικό χειρόγραφο/ιστορία του Πατρός Άντσου της Μελκ ξεχειλίζει από στοχαστικούς χυμούς τόσων διαφορετικών υφών και γεύσεων, που δύναται να συγκινήσει κάθε λογής ανθρώπους: από λάτρεις της μεσαιωνικής ιστορίας μέχρι θαυμαστές σύγχρονων αστυνομικών σειρών.


Mία ιστορία χαμένη στις γραμμές ενός παλιού ημερολογίου

Η δομή του μυθιστορήματος είναι πρωτότυπη κι εξυπηρετεί άριστα το σκοπό της. Τα κεφάλαια αποτελούν ενότητες του καθημερινού ημερολογίου του Άντσο, ενός δόκιμου ιερέα που επισκέπτεται μαζί με τον δάσκαλό του, τον Γουλιέλμο, μία από τις πιο γνωστές και ισχυρές μονές των Βενεδικτίνων κατά τον 13ο αιώνα μ.Χ. Η κάθε μέρα διαιρείται σε υποενότητες που εξιστορούν τα γεγονότα σε διάφορες ώρες της ημέρας (π.χ. Αγρυπνία, Απόδειπνο, κτλ.). Κάποιος μπορεί εύλογα να ισχυριστεί πως αυτός ο “τεμαχισμός” διακόπτει τη φυσική ροή των γεγονότων, όμως σε κάθε περίπτωση συμβάλλει στη πιστότητα και την αληθοφάνεια της ιστορίας. Ο αναγνώστης βυθίζεται στο καθημερινό πρόγραμμα μίας μεσαιωνικής μονής και, μέσω της ενδογενούς ταύτισης και της υιοθέτησης των σκέψεων και των περιγραφών του Άντσο, γίνεται σταδιακά αυτός ο κάτοχος του ημερολογίου και ο μαθητής του Γουλιέλμου.

“Αναζήτησα τη γαλήνη παντού και πουθενά δεν τη βρήκα, παρά σε μια γωνιά μ’ ένα βιβλίο”.

Είναι χαρακτηριστικό το ότι προς το τέλος του έργου, τα όρια μεταξύ ρεαλιστικής και φανταστικής πραγματικότητας εισέρχονται πρόθυμα σε μία χορογραφία που καθιστά τον διαχωρισμό τους δυσδιάκριτο. Η αλήθεια και το ψέμα εναλλάσσονται σε έναν ρυθμό αιθέριας φυσικότητας και πλέον ο αναγνώστης ζει μέσα στον χωροχρόνο του έργου, με τα γεγονότα να μπουκάρουν στη καθημερινή του ζωή. Τα χέρια ξεχνάνε πως διαβάζουν βιβλίο και ψάχνουν με αγωνία στα ράφια της τεράστιας βιβλιοθήκης/λαβυρίνθου για το βιβλίο που θα φωτίσει τη καρδιά του μυστηρίου.


Ένα βιβλίο-δήμιος ανθρώπων και Θεών

Στη μονή από την αρχή της αφήγησης ξεσπάει μία αιματηρή θύελλα δολοφονιών. Μοναχοί διαφορετικών πεποιθήσεων, χώρων και αξιών, γεύονται ο ένας μετά τον άλλον τη ψυχρή λεπίδα του θανάτου (καθαρά αλληγορική η συγκεκριμένη εικόνα, μιας και οι θάνατοί τους μαρτυρούν πολύ πιο παράξενα μέσα από μαχαίρια κι άλλα κοινά όπλα). Ευθύς εξαρχής ο Ηγούμενος ζητάει τη βοήθεια το Γουλιέλμου, ο οποίος έχει εξασκήσει στο παρελθόν καθήκοντα ανακριτή, μιας και η οξύτητα της σκέψης του είναι ευδιάκριτη. Με βοηθό τον μαθητή του, Άντσο, περιφέρονται σε όλους τους χώρους της μονής (απαγορευμένους και μη) και συζητάνε με τα πιο ενδιαφέροντα μέλη της.

omnis mundi creatura
quasi liber et pictura
nobis est in speculum

Κάθε πλάσμα του κόσμου
σαν βιβλίο και εικόνα
μπροστά μας καθρεφτίζεται

Η σύνδεση των εγκλημάτων είναι πραγματικά αδύνατη. Ουδείς μπορεί να αντιληφθεί τα βαθύτερα αίτια που αγκαλιάζουν τους φόνους και οι επόμενες κινήσεις του (ανθρώπινου ή μη) δολοφόνου δεν μπορούν παρά να είναι μη αναμενόμενες. Σιγά-σιγά όμως το νήμα οδηγεί μέσα στα έγκατα της τεράστιας βιβλιοθήκης του μοναστηριού (που φέρεται να είναι η μεγαλύτερη της χριστιανοσύνης) της οποίας τη πύλη κανένας δεν επιτρέπεται να διαβεί, μιας και κρύβει αλήθειες που θα ήταν επικίνδυνες για τις ψυχές των απλών χριστιανών.

Ο οξυδερκής Γουλιέλμος αντιλαμβάνεται πως το κλειδί του μυστηρίου δεν μπορεί παρά να κρύβεται στις σελίδες ενός μοναδικού και ιδιαίτερου συγγράμματος, το οποίο θα έθετε όλο το αξιακό υπόβαθρο και τη κυριαρχία της Εκκλησίας υπό αμφισβήτηση.


Ένα συμπόσιο με ανθρώπους, αγγέλους και δαίμονες

Σαν να μην έφτανε ολόκληρο το ιστορικό υπόβαθρο που στηρίζει το μυθιστόρημα (μέσω του οποίου αποκτάει ο αναγνώστης διόλου ευκαταφρόνητες γνώσεις γύρω από τον Μεσαίωνα), ο Έκο φρόντισε να χτίσει κόσμους όσους και τα πρόσωπα της ιστορίας. Κάθε άνθρωπος κρύβει μέσα του έναν ξεχωριστό μικρόκοσμο και κουβαλάει στις πλάτες του εμπειρίες και αμαρτίες μίας ολόκληρης ζωής. Πίσω από τα σκοτάδια του βλέμματος των μοναχών ο αναγνώστης θα αντικρίσει ζωές αληθοφανούς πειστικότητας και τρομακτικού ενδιαφέροντος. Ο υπεροπτικός Ηγούμενος, ο μυστηριώδης Χόρχε, ο δαιμονικός Σαλβατόρε, κι όλοι οι υπόλοιποι επισκέπτες του ημερολογίου κάνουν το έργο εξαιρετικά βαθύ και πολυδιάστατο.

Οι χαρακτήρες σέρνουν πάντα με τα σώματά τους το άρμα της ιστορίας, και το “Όνομα του Ρόδου” δεν αποτελεί εξαίρεση. Αλλά, επειδή έχουμε να κάνουμε με μία μυθοπλασία ασήκωτη από την ιστορική της εγκυρότητα και τον ογκώδη στοχασμό του συγγραφέα της, ευτυχώς ο Έκο κατόρθωσε να γεννήσει ανθρώπους εξίσου μυθικών διαστάσεων, που να μπορούν να τη μεταφέρουν. Μέσα στις ψυχές τους θα γνωρίσουμε την αγιότητα του πιστού πνεύματος, τα δάκρυα του ερωτικού πάθους, μάτια πλασμένα από την υφή της αβύσσου και δαίμονες περισσότερο αληθινούς από όντα της Γης. Το ταξίδι του αναγνώστη είναι μακρύ, σκοτεινό και με δεκάδες διαφορετικά μονοπάτια, σαν τον λαβύρινθο της βιβλιοθήκης -δεν ενδείκνυται για χαλαρούς περιπάτους- χαρίζει όμως παρόλα αυτά στους γενναίους κι επίμονους ερευνητές του έναν απαράμιλλο πλούτο συγκινησιακών εμπειριών.

…και ο Ιησούς καμάρωνε με φορεσιά άσπρη σαν περιστέρι, και γελώντας κατηγορούσε τον Ιούδα ότι ποτέ δεν έμαθε να αστειεύεται με άγια ευθυμία”.


Το Όνομα του Ρόδου

Για να κλείσουμε όμορφα, θα προσκαλέσουμε για λίγο ταπεινά τον τίτλο του βιβλίου. Ο τίτλος είναι όσο το δυνατόν περισσότερο ουδέτερος, αλλά και πλούσιος σε συμβολισμούς κι ερμηνείες, όπως τον ήθελε ο πατέρας του έργου. Φέρει στο ένα του χέρι το μαύρο πέπλο μίας σκιάς που στάζει από ένα γλυκό και σκοτεινό μέλι, ενώ στο άλλο κρατάει με σύνεση και δύναμη ένα οικοδόμημα ιδεών που υψώνεται μέχρι τον παράδεισο και ταυτόχρονα χάνεται στις σπηλιές της κόλασης.

Το ρόδο στέκεται με την ιδιότητα του ιερού εξεταστή απέναντι στον Θεό, τον κρίνει και τον αξιολογεί. Ύστερα μαραίνεται, και τα βαριά από την αλήθεια πέταλά του φέρουν στο χώμα της γης το αληθινό και φωτεινό πρόσωπο ενός Θεού που έμαθε επιτέλους να γελάει.

Αυτό είναι το Όνομα του Ρόδου, αυτή η ιστορία του Άντσο και του Γουλιέλμου. Το ταξίδι μερικών κόκκινων πετάλων μέσα στον αιθέρα του παραδείσου και της κόλασης.

“Δεν είναι τίποτε, δεν είναι τίποτε, θα δεις ότι αργότερα θα γυρίσω πιο όμορφη από πριν, άσε με μια στιγμή να πάω να καώ στη πυρά κι ύστερα θα ξαναβρεθούμε εδώ μέσα”.

2 thoughts on “Το Ονομα του Ροδου – Ουμπερτο Εκο

  1. Τρομερή παρουσίαση,αντάξια ενός πανέμορφου βιβλιου,που εγγίζει πολυεπίπεδη ερμηνεία,όπως και Τίτλος του.Το πρωτόλειο του Εκο πούλησε πάνω απο 50 εκατ κάνοντας τον Ιταλό ερευνητή της σημειολογίας παγκοσμίως γνωστό,για την περίτεχνη σύζευξη Ιστορικής μυθοπλασίας και αστυνομικού μυθιστορήματος που βρίθει όμως εγκυρότητας και ακριβολογίας.Μπαίνουμε και εμείς στο Μοναστήρι,κρατάμε την δάδα του Ανσέλμο,ψάχνουμε στην αχανή βιβλιοθήκη,ακούμε τον διδακτικό Γουλίελμο,ενώ παράλληλα μαθαίνουμε για τάγματα,μορφές,κανόνες,πειθαρχία,διαφορές και παιχνίδια εξουσίας των Καθολικών.Έχεις αποδώσει καλύτερα απο κάθε άλλη κριτική,ζωγραφίζοντας με λέξεις.την μεσαιωνική μυσταγωγική ατμόσφαιρα,που αναβλύζει αυτουσια ως προέκταση των συναισθημάτων της ανάγνωσης.Δυστυχώς,για το φιλοσοφικο-κοινωνιολογικό υπόβαθρο-που ναι δυσδιάκριτο στο πλατύ κοινό-θα έπρεπε να spoilareis…..Ο μόνος κίνδυνος της μονής των Βενεκτίνων,.είναι ότι δεν θα μπορέσεις εύκολα να αποχωριστείς..Ο ΕΚΟ ΣΤΟ ΚΑΛΎΤΕΡΟ ΤΟΥ!

    Liked by 1 person

  2. Από τα αγαπημένα μου μεσαιωνικά βιβλία και σαφώς από τις αγαπημένες μου ταινίες.
    Συγχαρητήρια Δημήτρη για την ανάλυση σου!

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s