ΟΤΑΝ ΕΚΛΑΨΕ Ο ΝΙΤΣΕ & ΙΒΡΙΝ ΓΙΑΛΟΜ

  • Κάποτε ήμασταν τόσο κοντά ο ένας στον άλλο μέσα στη ζωή που τίποτα δε φαινόταν να εμποδίζει τη φιλία και την αδερφοσύνη μας, και μόνο ένα γεφυράκι υπήρχε ανάμεσα μας. Ακριβώς τη στιγμή που πήγαινες να ανέβεις σε αυτό σε ρώτησα: «Θέλεις να περάσεις το γεφυράκι για να με συναντήσεις;» – και τότε έπαψες πια να το θέλεις• κι όταν σε παρακάλεσα ξανά έμεινες σιωπηλός. Από τότε βουνά κι ορμητικοί ποταμοί κι ό,τι άλλο χωρίζει κι αποξενώνει μπήκαν ανάμεσά μας
  • κι ακόμα κι όταν το θέλαμε, δεν ήταν μπορετό να συναντηθούμε! Μα όταν θυμάσαι τώρα εκείνο το μικρό  γεφυράκι δεν έχεις πια λόγια – μόνο λυγμούς και απορία. (Πρώτο βιβλίο, 16)

Το παραπάνω απόσπασμα συναντάται στην Χαρούμενη Επιστήμη του Νίτσε. Με μια πρόχειρη ερμηνεία, όπως την αποδίδει ο Γιάλομ δια στόματος  Φροίντ (σελ 134-135), το πρώτο πρόσωπο  καλεί το δεύτερο να περάσει το γεφυράκι, δηλαδή να πλησιάσει τον άλλο ενδότερα. Τότε το δεύτερο πρόσωπο, αρνείται να προχωρήσει γιατί θα υποτάσσεται στον άλλο, γίνεται αδύναμος. Η φράση του Νίτσε συνοψίζει σε αδρές γραμμές, το μοναχικό μονοπάτι της Αλήθειας καθώς η Εξουσία παρεμβαίνει εμποδίζοντας το πλησίασμα. Όμως, ο ψυχαναλυτής μυθιστορηματογράφος, με τα ίδια τα  όπλα του Νίτσε, το αποδομεί!

Το Όταν έκλαψε ο Νίτσε, σύμφωνα με τον Γιάλομ είναι ένα διδακτικό μυθιστόρημα που ξεπερνάει τα λογοτεχνικά σύνορα ψυχαγωγίας. Θεωρεί, πως μπορεί να χρησιμεύσει σε κάθε ειδικευόμενο της ψυχανάλυσης ως εισηγητικό εγχειρίδιο. Ο άνθρωπος που στιγμάτισε την ιστορία της ψυχιατρικής και της ψυχανάλυσης τα τελευταία χρόνια στράφηκε στην λογοτεχνία, ως μέσο σύζευξης των δύο μεγαλύτερων συνυφασμένων επιστημών, της υπαρκτικής φιλοσοφίας και της ψυχανάλυσης. Με όχημα την μυθοπλασία θέλει  να φέρει σε επαφή τους ανθρώπους με την ζωή και το έργο μεγάλων διανοητών (Νιτσε, Επίκουρο, Σπινόζα, Σοπενάουερ) οι οποίοι κάθονται στο άνετο ντιβάνι του. Επίσης οικειοποιεί, με την διαδικασία αυτή τα άτομα, με αμιγώς επιστημονικούς όρους προσφέροντας άμεση βοήθεια με τα δικά τους προβλήματα τα οποία προσεγγίζονται από φιλοσοφική ψυχολογική εστίαση

Ο τίτλος του παρόντος έργου μας προιδεάζει για την συναρπαστική υπόθεση. Παρότι το πόνημα είναι έργο φαντασίας, τα πρόσωπα είναι αληθινά ενώ τα περιστατικά ακροβατούν μεταξύ πραγματικότητας και πιθανού μύθου. Μέσα από μια σειρά μυστικών συμφωνιών ο διάσημος για τον ιατρικό κόσμο Γιόζεφ Μπρόιερ  εφαρμόζει την εμβρυακή ομιλούσα θεραπεία στον αιώνα ασυμβίβαστο και ατίθασο Φρίντριχ Νίτσε. Σκιερή ραδιουργός η Λου Σαλομέ, γυναίκα που συνδέθηκε με τον Νίτσε. Ο Γερμανός Φιλόσοφος μάλιστα υπήρχε σφόδρα (ιστορικά αποδεδειγμένο) ερωτευμένος με την ΄΄γυναίκα αρπακτικό΄΄ που αποτέλεσε ίνδαλμα στον ψυχιατρικό και φιλολογικό κόσμο*.  Η νεαρή Ρωσίδα, φοβούμενη για την απόγνωση του Νίτσε στέλνει γράμμα στον Μπρόιερ, ζητώντας την άμεση βοήθεια του, καθώς ο προσωπικός της φιλόσοφος υποφέρει από ψυχοσωματικά προβλήματα, σκεπτόμενος ακόμα και την λύση της αυτοκτονίας!

*lou salome paul re nitse

( Η Λου Σαλόμε γεννήθηκε στις 12 Φεβροουαρίου στην Αγία Πετρούπολη. Το 1887 παντρεύεται τον ανατολιστή Friedrich Carl Andreas. Η συγγραφέας έμεινε όμως στην ιστορία για την σύνδεση με τον Νίτσε. Μέσω του φίλου του, Πωλ Ρε ο πατέρας του Ζαρατούστρα, γνωρίστηκε με την Λου Σαλομέ. Η αγία τριάδα ανέπτυξε μια ΄΄πυθαγόρεια σχέση΄΄Ménage à trois  μένοντας για αρκετό καιρό μαζί. Εξ αρχής, η σχέση τους θεμελιώνονταν στο κοινό στόχο να δημιουργήσουν νέες ηθικές δομές απορρίπτοντας τους περιορισμούς και περνώντας μια ζωή βάσει της ελεύθερης σκέψης. Οι πρώτοι τριγμοί της σχέσης δημιουργήθηκαν όταν οι δύο άνδρες την ερωτεύτηκαν. Ο Νίτσε μέσω του Πωλ Ρε της έκανε πρόταση γάμου, την οποία η Λου αρνήθηκε επιλέγοντας τον δεύτερο. Ο πληγωμένος εγωισμός του Νίτσε, όσο και η ασφυκτική πίεση από την αδερφή του Ελισσάβετ,  γέννησε τον  αρειμάνιο μισογυνισμό του. Η παραπάνω φωτογραφία τραβήχτηκε στην Λουκέρνη το 1882 με πρόθεση του Νίτσε ως επιστέγασμα της τριαδικής σχέσης του. Όμως, “Χωρίς τη Λου, δε θα υπήρχε ο Ζαρατούστρας” λόγια του ίδιου του Νίτσε (σελ 43-46 , 436 επίμετρο)

breuer

Κακή τη πίστη”
Ο Μπρόιερ, βρίσκεται στο απόγειο της ιατρικής Ελίτ της Βιέννης. Γόνος μεσαίας οικογένειας, ενσαρκώνει το όνειρο της εποχής, του φέρελπι Εβραίου που μπορεί να ελιχθεί στους κόλπους της ακμάζουσας αστικής τάξης. Αν και παντρεμένος συμβατικά με την Ματθίλδη, λόγω της αδρής προίκας, με τρία παιδιά, καταξιωμένος και επιτυχημένος στην κοινωνική και επαγγελματική ζωή, στα 40 του χρόνια υποφέρει από υπαρξιακά προβλήματα. Έχοντας χάσει τον στόχο, το νόημα, την ζωή του υπακούοντας πειθήνια της φόρμες και νόρμες, βλέπει μόνο το τέλος και τον θάνατο καθημερινά. Τα όνειρα στοιχειώνουν τις παγωμένες νύχτες! (Πέφτει σε ένα λάκκο  40 μέτρων αναζητώντας την Βέρθα. Εκεί βρίσκει μια μαρμάρινη πλάκα με ακαθόριστη επιτύμβια ρήση)

Όταν είσαι στην κορυφή βλέπεις μόνο τον κατήφορο

Είναι ένας εγκλωβισμένος και μόνος μες στου άλλους. Βρίσκει καταφύγιο, διέξοδο από την επικίνδυνη ασφάλεια του σε ερωτικές και λάγνες φαντασιώσεις με την ασθενή του Άννα Ό κατα κόσμο Βέρθα Πάππενχάιμ η οποία πάσχει από υστερία*. Μέχρι τότε θεωρείτο αρρώστια μόνο των γυναικών που αντιμετωπίζονταν  αναποτελεσματικά με  λουτρά και ΄΄ηλεκτρική θεραπεία΄΄. Ο Μπρόιερ, συνδέθηκε με την ασθενή, λύνοντας πολλά από τα  παροδικά συμπτώματα της, όπως φόβος με το Νερό, πονοκεφάλους, αλαλία και άλλα, εντοπίζοντας την ρίζα του προβλήματος μέσω  ομιλία, ή ύπνωσης. Τα αποτελέσματα και τις τεχνικές της θεραπείας δημοσιεύτηκα στις΄ Μελέτες για την υστερία΄΄  έργο που έγραψε ο Μπρόιελ με τον Νεαρό Σίγκμουντ Φρόιντ.anna oΟ δεύτερος, το 1882, ήταν μόλις 27 χρονών και σίγουρα δεν συνάντησε τον Νίτσε -τουλάχιστον φυσικά, όπως και στο έργο- όμως, ήταν  εξοικειωμένος με το έργο του όπως αποδεικνύεται από τις δύο αφιερώσεις  της Ψυχαναλυτικής Εταιρείας της Βιέννης του 1908 στον Νίτσε. Ο Φρόιντ παραδέχτηκε δημοσίως για πρώτη φορά, ότι οι διαπιστώσεις των δύο στοχαστών συνέκλιναν. Μάλιστα η Εταιρεία έδωσε στον φιλόσοφο την πρωτιά ανακάλυψης της κάθαρσης. της απώθησης, της σημασίας του λήθης, την καταφυγή της αρρώστιας ως φυγή και ένδειξη υπερβολικής ευαισθησίας, όσο και της σπουδαιότητας των ενστίκτων. (σελ 12. Εισαγωγή. Αναφορά σε δοκίμιο Γιαλομ για την συγγραφή του έργου). Στο βιβλίο, αν και δευτεραγωνιστής, βοηθός του Μπρόιερ, ο ρόλος του είναι καίριος. Οι εκκολαπτόμενες απόψεις του για τα όνειρα. ένστικτα, οιδιπόδειο σύμπλεγμα, απώθηση βοηθούν τον Μπρόιερ στην ψυχανάλυση του Νίτσε όσο και του Εαυτού του. Έτσι η θεωρία διοχετεύεται και αποκρυσταλλώνεται στους μυθοπλαστικούς ήρωες

* Σύμφωνα με τον Φρόιντ, ενδέχεται να υπήρχε ΠΡΆΓΜΑΤΙ ερωτευμένος με την ασθενή του, αν και οι σύγχρονοι βιογράφοι του, το διαψεύδουν, ενώ ο λόγος διακοπής της θεραπείας της παραμένει ακόμα άγνωστος (ίδια κατάληξη έχει και στο έργο). Ο έρωτας κατά τον Φρόιντ, ίσως έχει ρίζα στην πρώιμη απώλεια της μητέρας του που είχε το ίδιο όνομα Βέρθα, όπως η ασθενής. (σελ 431, παραπομπή σε επιστολογραφία Φροιντ – Τσβάιχ)

Γίνε ο εαυτός σου΄΄

Ο Νίτσε, γνωστός τοις πάσι, περνάει από το ψυχολογικό νυστέρι του Γιάλομ. Ο τελευταίος αποδίδει πλήρως το χαρακτήρα του ατίθασου διανοητή, ενός ανθρώπου που έζησε στην απύθμενη μοναξιά, έσπασε τις πλάκες τις ηθικής, εκθείασε την Βούληση, το Εγώ. σφυρηλάτησε μια νέα φιλοσοφία βασισμένη στην χαρά της ζωής. Ήταν και είναι ο κεραυνός στην σιωπή της νύχτας. Σε αντίθεση με τα ακαδημαικά πρότυπα, δίδαξε τους ανθρώπους να ακολουθήσουν τον εαυτό τους, να περπατήσουν ατρόμητοι το μοναχικό μονοπάτι, να χορέψουν, να γευτούν την ζωή. Ελέγχοντας τα πρωτόγονα πάθη τους να πετάξουν σε νέους παγωμένους αλλά καθαρούς αιθέρες. Είδε το σκοτάδι του Ευρωπαικού  μετα δαρβινικού μηδενισμού. Όμως η άβυσσος του Νίτσε είναι μια γαλανοπράσινη θάλασσα. Ευκαιρία για ένα νέο σύστημα αξιών βασισμένο στην επίγεια ζωή και όχι στην προσδοκία μιας μεταθανάτιας ζωής. Ο νέος εαυτός πρέπει να γεννηθεί μέσα από τις στάχτες. Γι αυτό έδωσε ένα νέο όραμα. Σφυρηλάτησε τον Υπεράνθρωπο, το ξεπέρασμα των περιορισμών του εαυτού, την αξιοποίηση των προσωπικών δυνατοτήτων και την ανάληψη της ευθύνης. Ο Υπεράνθρωπος αγαπά την μοίρα του (Amor Fati) την επιλέγει, την αγκαλιάζει και την μετατρέπει σε τέχνη και ωραίο. Είναι ο φιλόσοφος που παντρεύει  τον άνθρωπο με το πεπρωμένο του με την βαθύτερη υπαρξιακή έννοια του όρου, ανοίγοντας τους δρόμους της σύγχρονης ψυχανάλυσης!  (εισαγωγή σελ 11)

Το σκηνικό μας τοποθετεί στην στολισμένη με την ανφάν γκατέ του πνεύματος, την χειμωνιάτικη  Βιέννη του 1882. Ο Νίτσε επισκέπτεται, με τις συμβουλές των φίλων του. τον Εβραίο Γιατρό, προπάτορα της ψυχανάλυσης Μπρόιερ. Παρότι η συνεδρία δεν ήταν αληθινή, σύμφωνα με την μελέτη των επιστολών του Νίτσε, ο φίλος του Ζίγκριφντ Λίπινερ είχε συστήσει στον φιλόσοφο να επισκεφτεί τον φιλόσοφο για τα παθολογικά προβλήματα που τον ταλαιπωρούσαν. Ο Λίπινερ πιθανώς θα πρότεινα στο Νίτσε την θεραπεία του Μπρόιερ  καθώς ο δεύτερος ήταν γνωστός φίλος του. Η πίεση της αδερφής του και το βαρύ κλίμα της κρύας Βιέννης απέτρεψαν την συνάντηση. Ο Νίτσε όντας εξαιρετικά ευαίσθητος στις κλιματολογικές αλλαγές περνούσε τα καλοκαίρια στην Ιταλία. Προτίμησε να συνεχίσει τις άκαρπες προσπάθειες  με τους επιβλέποντες Ιταλούς θεραπευτές του

'Superman': Friedrich Nietzsche, German philosopher, 19th century (1956).

Στο επίπεδο της μυθοπλασίας, ο Γιαλομ δια μέσω Μπρόιρλ ψυγογραφεί τον Νίτσε σκιαγραφώντας αληθοφανώς τον στρυφνό χαρακτήρα του φιλοσόφου. Η σχέση  θεραπευτή- ασθενή συνεχώς μεταβάλλεται. Ο Μπρόιερ πέφτοντας στο τοίχο του Νίτσε, αρνούμενος κάθε βοήθεια, -λόγω του άκρατου ατομικισμού του  όσο και  του ΄΄φετίχ΄΄ της ενυπάρχουσας στις σχέσεις, δύναμης και εξουσίας-  θα προσπαθήσει να γίνει ο ίδιος, από δάσκαλος, μαθητής του. Ο Γιάλομ υφαίνει με   την Σωκρατική έννοια των όρων δασκάλου- μαθητή, μια επικουρική εξίσου σχέση και για τους δύο καθώς αμφίδρομα ανα-τροφοδοτούνται, διδάσκονται και μάχονται για μια στάλα οξυγόνου καθαρής ύπαρξης. Ο γιατρός μαζί με τον αναγνώστη, μυούνται στον φιλοσοφία του Υπερανθρώπου. Χρειάζεται ο ίδιος να παραγκωνιστεί για να εξυψώσει τον ασθενή του. Ζητάει από τον Νίτσε να γίνει ο δάσκαλος- φιλόσοφος του για να απομακρυνθεί από το θανατηφόρο πάθος του για την Βέρθα. Ο Γερμανός φιλόσοφος αν και σκεπτικιστής εξαρχής, βρίσκει στον Μπρόιερ ένα λαβωμένο ανώτερο άνθρωπο. Μεταλαμπαδεύει την λαξευμένη από την εμπειρία φιλοσοφία του. Το πάθος του Μπρόιερ, όπως και του Νιτσε για την Λου, είναι το τελευταίο αποκούμπι πριν την πτώση τους στην υπαρξιακή άβυσσο.  Πίσω από τον έρωτα ο Νίτσε βλέπει μονάχα μια χίμαιρα της φαντασίας, έναν συμβολισμό που αν απογυμνωθεί μένει μόνο σάρκα, αίμα και περιττώματα. Θέα που προκαλεί ad nauseam. Μέσω του Μπρόιερ, ο ίδιος έρχεται αντιμέτωπος με τα δικά του προβλήματα. Η Λου είναι για αυτόν το τελευταίο σκαλοπάτι από την μετριότητα. Μόνο τότε θα είναι έτοιμος για το Κιρκεγκωριανό άλμα στο χάος, το χάος που κυοφορει τον Ζαρατούστρα!

Έχω χρησιμοποιήσει πολλές φορές την έννοια φίλος αλλά μόνο 

τώρα αυτή η λέξη γίνεται ολοκληρωτικά δική μου.

Πάντα ονειρευόμουν την φιλία που δύο άνθρωποι ενώνονται για να φτάσουν ένα  υψηλό ιδανικό

Νά την εδώ τώρα! Εσύ και εγώ ενωθήκαμε με τέτοιο τρόπο!

Συμμετείχαμε στην υπέρβαση του εαυτού του άλλου (σελ 425)

Το μυθιστόρημα γίνεται μια ελεγεία της Νιτσεικής, φιλίας που διαχωρίζεται με αυτή την Πλάτωνος. Η σχέση του Νίτσε Μπρόιερ inter pares, είναι η ιδεώδης μορφή. Δύο ανώτερα πλάσμα ενώνονται για να αναζητήσουν την Αλήθεια. Το χωρίο αυτό, είναι το απόσταγμα της διδασκαλίας του Ζαρατούστρα και ο διακαής πόθος του φιλοσόφου. Μονάχα μόνο μια επιστράτευση μεταξύ ίσως που το Είναι τους περικλείει και την υπέρβαση του, θεωρείται ιδανική. Αυτός είναι ο Έρωτας για τον Νίτσε. Μια τέτοια φιλία, στην οποία  ο φίλος είναι αυτός που σε σπρώχνει προς τα πάνω, αναδεικνύοντας τον καλύτερο εαυτό σου, είναι αποδεκτή. Μια φιλία που βασίζεται στον συναγωνισμό, στην ευγενή άμιλλα, στην οποία φίλος και εχθρός είναι το ίδιο πρόσωπο! Μίσος και αγάπη. Ένα τέτοιο πρότυπο που απέχει παρασάγγας από τις σημερινές λυκοφιλίες

΄΄Πρόσφερε στον φίλο που υποφέρει ένα μέρος να αναπαυτεί  αλλά φρόντισε να ναι σκληρό κρεβάτι ή ράντζο εκστρατείας” (σελ418 αναφορά σε Ζαρατούστρα) 

Πολλαπλά μέτωπα ανοίγονται στο έργο, όπως η έννοια της ακλόνητης Αλήθειας. Ίσως το πιο σημαντικό είναι το παρακάτω: Πότε και πότε πρέπει να λέμε ψέματα; Είναι αποδεκτό; Τι θα έκανε ένας γιατρός; Θα έλεγε την αλήθεια σε έναν ετοιμοθάνατο; Ένα τέτοιο περιγράφεται στις σελ 110-111 (δες εδώ). Απάντηση δεν υπάρχει! Όπως λέει ο Νίτσε, το ζήτημα είναι ΄΄πόση αλήθεια μπορεί να αντέξει ο καθένας΄΄ . Όμως η αλήθεια του Νίτσε, όπως συγκλονιστικά επισημαίνει ΄΄δεν είναι Ιερή. Ιερή είναι αναζήτηση της . Μπορεί να υπάρξει τίποτα πιο ιερό από την αυτοαναζήτηση;΄΄  H Θέση του Νίτσε είναι καταφατική όσο αιχμηρή κι αν ηχεί

 ”Η αληθινή εκλογή, η πλήρης εκλογή μόνο κάτω από τον ήλιο της αλήθειας μπορεί ν’ ανθίσει. Πώς αλλιώς μπορεί να γίνει;» αλλά ο καθένας πρέπει να ακολουθήσει το δικό του δρόμο”

Με λίγα λόγια, στο έργο του Νίτσε καθένας θα βρει απάντηση- την δική του απάντηση- για τα προβλήματα που τον κρύβονται μέσα στις αποπνικτικές σκιές της ύπαρξης. Το κοινό ανεβαίνει στην σκήνη. Γίνεται πρωταγωνιστής στο προσωπικό του Δράμα,αυτο προβάλλεται στους  δυο πρωταγωνιστές και στα προβλήματα τους. Μέσω της θεραπείας, της συνεχούς αιώρησης των ρόλων θεραπευτή- ασθενούς ψυχογραφείται και ο ίδιος ο αναγνώστης καθοδηγούμενος από την άσβεστη φλόγα του Ζαρατούστρα του προπάτορα, κατά τον Γιάλομ, της σύγχρονης ψυχοθεραπείας. Ο χώρος της μυθοπλασίας δίνει το έδαφος ανάπτυξης των υπαρξιακών ερωτημάτων που κρέμονται ως δαμόκλειος σπάθη πάνω μας: Θάνατος. Ελευθερία, απομόνωση, Ανάγκη Νοήματος, Φιλία   στέκονται στο πυρήνα του έργου, στο κέντρο της ανθρώπινης ύπαρξης. Το έργο, γεμάτο ανατροπές, γρήγορη πλοκή, ανυπέρβλητα εμπόδια, αγωνία και εξιλέωση, απελευθερώνει ήρωες και αναγνώστες, ξεδιψώντας το πάθος του για απάντηση και λύτρωση από τους προαιώνιους φόβους και μύχιες ανησυχίες. Ακολουθώντας τον δρόμο του μαθαίνουμε να αγκαλιάσουμε την αιώνια μοίρα, το σκοτάδι, το φόβο και από τις στάχτες του πεπρωμένου να δημιουργήσουμε μες στην ηδονική μοναξιά της ελευθερίας την δική μας μοίρα. Να βροντοφωνάξουμε το

”Έτσι έγινε ΄΄ σε ”Έτσι θέλησα να γίνει΄΄

Όπως λέει ο Ζαρατούστρα

-Πρέπει να είσαι έτοιμος να καείς στην ίδια σου τη φλόγα:

πώς να ξαναγεννηθείς αν δεν γίνεις πρώτα στάχτη


περισσότερα αποφθέγματα εδώ

και για την ταινία εδώ

2 thoughts on “ΟΤΑΝ ΕΚΛΑΨΕ Ο ΝΙΤΣΕ & ΙΒΡΙΝ ΓΙΑΛΟΜ

    1. Ευχαριστώ!
      Θεώρησα ότι έπρεπε να αναφερθώ και σε κάποια ιστορικά στοιχεία ώστε να γίνει πιο κατανοητό στον αναγνώστη

      Liked by 1 person

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s